Abdülhak Hamid Tarhan Kimdir? Modern Türk Şiirinin Öncüsü ve Edebî Mirası

Osmanlı Devleti’nin son yüzyılı yalnızca siyasi krizlerin, savaşların ve reform arayışlarının tarihi değildir. Aynı zamanda düşüncenin, sanatın ve edebiyatın yön değiştirdiği, eski ile yeninin aynı sayfalarda buluştuğu bir dönemdir. Bu dönüşümün en dikkat çekici isimlerinden biri ise hiç kuşkusuz Abdülhak Hamid Tarhan’dır. Kimi zaman “Şair-i Âzam” olarak anılan Tarhan, yalnızca güçlü dizeler yazan bir şair değil; şiirin sınırlarını zorlayan, tiyatroya farklı bir soluk getiren ve Türk edebiyatında modern şiirin temellerini atan önemli bir düşünce insanıdır.

Bugün onun eserlerine bakıldığında yalnızca estetik bir dünya değil, aynı zamanda değişen bir imparatorluğun ruh hâli de görülebilir. Bir yanda Tanzimat’ın yenileşme heyecanı, diğer yanda geleneksel kültürün güçlü mirası, Abdülhak Hamid’in satırlarında birbirini tamamlayan iki unsur hâline gelir. Bu nedenle onu yalnızca bir edebiyatçı olarak değerlendirmek eksik kalabilir. Bazı araştırmacılara göre Tarhan, Osmanlı aydınının modernleşme sürecindeki zihinsel dönüşümünü temsil eden en önemli figürlerden biridir.

Onun şiirlerinde ölüm, hayat, tabiat, insan, yalnızlık ve sonsuzluk gibi temalar sık sık karşımıza çıkar. Ancak bu temalar klasik Divan şiirindeki kalıplarla değil, bireyin iç dünyasını merkeze alan yeni bir anlayışla işlenmiştir. Bu yönüyle Abdülhak Hamid Tarhan, Cumhuriyet döneminde gelişecek modern Türk şiirinin öncüllerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Peki onu çağdaşlarından ayıran temel özellik neydi? Neden aradan geçen yüz yılı aşkın zamana rağmen eserleri hâlâ edebiyat tarihinin dönüm noktaları arasında gösterilmektedir? Bu soruların cevabı, yalnızca yazdığı şiirlerde değil; yaşadığı dönemin sosyal ve kültürel atmosferinde de saklıdır.

Osmanlı Modernleşmesinin İçinde Doğan Bir Şair

Abdülhak Hamid Tarhan, 2 Ocak 1852 tarihinde İstanbul’un Bebek semtinde dünyaya geldi. Doğduğu aile, Osmanlı bürokrasisinin seçkin ailelerinden biriydi. Babası Hayrullah Efendi, tarihçi, devlet adamı ve hekim kimliğiyle tanınırken, ailesinin eğitim anlayışı küçük yaşlardan itibaren Hamid’in farklı kültürlerle tanışmasına imkân sağladı.

Çocukluk yıllarında aldığı eğitim, dönemin birçok aydınına göre oldukça kapsamlıydı. Arapça ve Farsçanın yanında Fransızca öğrenmesi, Batı edebiyatını erken yaşta tanımasını sağladı. Bu durum ilerleyen yıllarda eserlerinde açık biçimde hissedilecektir.

Osmanlı Devleti’nin Tanzimat reformlarını yaşadığı bu dönemde eğitim kurumları, bürokrasi ve kültürel hayat önemli değişimler geçiriyordu. Avrupa ile ilişkiler artıyor; Fransız edebiyatı, romantizm ve realizm gibi akımlar İstanbul’daki entelektüel çevrelerde tartışılıyordu. Abdülhak Hamid de bu ortamın yetiştirdiği en dikkat çekici isimlerden biri oldu.

Bazı tarihçilere göre Tanzimat kuşağı içinde Namık Kemal toplumsal fikirleriyle, Ziya Paşa siyasal eleştirileriyle öne çıkarken; Abdülhak Hamid daha çok insan ruhunu merkeze alan edebî yaklaşımıyla farklı bir yol izledi. Bu farklılık, ilerleyen yıllarda yazacağı eserlerin karakterini de belirleyecekti.

Diplomasi Yolculuğu ve Dünyaya Açılan Pencere

Henüz genç yaşlarda Hariciye Nezareti’nde göreve başlayan Tarhan, devlet hizmeti sayesinde Avrupa, İran ve Hindistan gibi farklı coğrafyalarda bulundu. Paris, Londra, Poti, Golos, Bombay, Tahran ve Brüksel gibi şehirlerde görev yapması, onun yalnızca diplomatik kariyerini değil, edebî bakışını da şekillendirdi.

Özellikle Londra ve Paris’te geçirdiği yıllar, Batı tiyatrosu ve şiiriyle doğrudan temas kurmasına olanak verdi. Victor Hugo, Shakespeare, Lamartine ve Alfred de Musset gibi isimlerin eserleri üzerinde bıraktığı etkinin izleri, bazı şiirlerinde ve tiyatrolarında hissedilir. Bununla birlikte Tarhan, Batı’yı taklit etmeyi amaçlayan bir yazar olmadı. Daha çok Doğu ile Batı arasında yeni bir ifade dili geliştirmeye çalıştı.

Bazı araştırmacılar, onun eserlerindeki özgür nazım anlayışının ve alışılmış kalıpları zorlayan söyleyiş biçiminin, Avrupa’da karşılaştığı edebî çevrelerden etkilendiğini ileri sürmektedir. Ancak bu görüşün yanında, çocukluğundan itibaren aldığı klasik Osmanlı eğitiminin de aynı ölçüde belirleyici olduğunu savunan değerlendirmeler bulunmaktadır.

Diplomat kimliği sayesinde farklı toplumları gözlemlemesi, eserlerine yalnızca estetik değil, kültürel çeşitlilik de kazandırdı. İnsan, ölüm, inanç ve medeniyet kavramlarını farklı coğrafyaların deneyimleriyle birlikte değerlendirmesi, onu döneminin birçok şairinden ayıran özelliklerden biri hâline getirdi.

Şiirde Alışılmış Kalıpları Değiştiren Bir İsim

Abdülhak Hamid Tarhan’ın edebiyat tarihindeki en önemli yönlerinden biri, şiiri biçimsel kalıpların dışına taşımaya çalışmasıdır. Klasik Divan şiirinin katı kurallarını bütünüyle reddetmese de, bunların modern insanın duygu dünyasını anlatmakta yetersiz kaldığını düşünüyordu.

Onun dizelerinde ölçü zaman zaman ikinci plana düşerken duygu yoğunluğu ön plana çıkar. Uzun cümleler, beklenmedik kelime seçimleri ve güçlü tasvirler, Hamid’in şiir anlayışının temel özellikleri arasında sayılır.

Bu yaklaşım ilk dönem okurları tarafından her zaman kolay kabul edilmedi. Bazı eleştirmenler eserlerini dağınık ve karmaşık bulurken, bazıları ise Türk şiirinin geleceğini değiştirecek cesur bir adım olarak değerlendirdi. Günümüzde edebiyat tarihçileri, bu tartışmaların Türk şiirinin modernleşme sürecinin doğal bir parçası olduğu görüşünde birleşmektedir.

Onun şiirlerinde dikkat çeken bir başka unsur ise bireyin iç dünyasının ön plana çıkmasıdır. Daha önce toplumsal veya geleneksel temalar etrafında şekillenen şiir anlayışı, Abdülhak Hamid’in eserlerinde insanın varoluşunu sorgulayan daha geniş bir çerçeveye ulaşır. Hayatın geçiciliği, ölüm karşısındaki çaresizlik ve sonsuzluk düşüncesi, ilerleyen yıllarda kaleme alacağı en önemli eserlerde daha da belirginleşecektir.

Bu noktada, Abdülhak Hamid Tarhan’ın adını Türk edebiyatının en unutulmaz eserlerinden biriyle birlikte anmak gerekir. Eşinin vefatının ardından yazdığı “Makber”, yalnızca kişisel bir yasın ifadesi değil; ölüm, kader ve insanın varoluşu üzerine yazılmış en etkileyici metinlerden biri olarak kabul edilir. Eserin ortaya çıkış hikâyesi ve Türk şiirine bıraktığı derin etki, onun edebî mirasının en önemli halkasını oluşturacaktır.

Makber: Bir Yasın Türk Şiirine Dönüşen Sesi

Abdülhak Hamid Tarhan’ın adı anıldığında ilk akla gelen eserlerden biri hiç kuşkusuz Makber‘dir. Türk edebiyatında ölüm temasını bu denli güçlü ve kapsamlı biçimde ele alan eserlerin sayısı oldukça sınırlıdır. Makber, yalnızca bir ağıt olarak değil; insanın ölüm karşısındaki sorgulamasını, inanç ile akıl arasındaki gerilimi ve sevginin zaman karşısındaki direncini anlatan çok katmanlı bir metin olarak değerlendirilmektedir.

Eserin ortaya çıkışına zemin hazırlayan olay, Tarhan’ın hayatındaki en büyük kırılmalardan biridir. Eşi Fatma Hanım, Hindistan’da bulunduğu sırada genç yaşta hayatını kaybetmişti. Bu kayıp, yalnızca aile yaşamını değil, sanat anlayışını da derinden etkiledi. Bazı edebiyat tarihçilerine göre Makber, bu kişisel acının doğrudan şiire dönüşmüş hâlidir. Bazı araştırmacılar ise eserin yalnızca biyografik bir yas metni olarak okunmasının eksik kalacağını, Tarhan’ın burada insanlığın ortak ölüm deneyimini evrensel bir dile dönüştürdüğünü savunmaktadır.

Makber’de ölüm yalnızca bir son değildir. Aynı zamanda cevaplanması güç soruların başlangıcıdır. Şair, ölümün anlamını kesin hükümlerle açıklamaya çalışmaz. Bunun yerine okuyucuyu düşünmeye davet eder. Hayatın geçiciliği, zamanın insan üzerindeki etkisi ve sonsuzluk fikri şiirin temel eksenini oluşturur.

Bu yaklaşım, klasik Osmanlı şiirindeki ölüm anlayışından belirli ölçüde ayrılır. Geleneksel şiirde ölüm çoğu zaman dinî ve tasavvufî bir kabulleniş çerçevesinde ele alınırken, Abdülhak Hamid bireyin yaşadığı sarsıntıyı ve zihinsel sorgulamayı görünür hâle getirir. Böylece şiir, yalnızca estetik bir anlatım olmaktan çıkar; insan psikolojisini anlamaya çalışan bir metne dönüşür.

Bazı eleştirmenler, Makber’i Batı romantizminin etkisiyle açıklamaya çalışırken; bazıları eserin İslam düşüncesi, tasavvuf geleneği ve klasik Doğu edebiyatıyla kurduğu bağların da en az Batılı etkiler kadar önemli olduğunu belirtmektedir. Bu nedenle Makber, tek bir edebî geleneğin ürünü olarak değerlendirilmekten ziyade farklı kültürel kaynakların birleştiği özgün bir eser olarak görülmektedir.

Tiyatroya Farklı Bir Ufuk Kazandıran Yaklaşım

Abdülhak Hamid Tarhan yalnızca şair değildi. Aynı zamanda Türk tiyatrosunun gelişiminde önemli bir yere sahip oyun yazarlarından biri olarak da kabul edilir. Yazdığı eserler, sahnelenmekten çok okunmak amacıyla kaleme alınmış izlenimi verir. Bunun temel nedeni, oyunlarında düşünsel yoğunluğun olay örgüsünün önüne geçmesidir.

Nesteren, Eşber, Tarık, Sardanapal ve İlhan gibi eserlerinde tarih, siyaset, bireysel özgürlük ve insan psikolojisi iç içe işlenmiştir. Bu oyunlarda tarihsel olaylar yalnızca geçmişi anlatmak için kullanılmaz; aynı zamanda dönemin sosyal meselelerine dolaylı göndermeler yapılır.

Özellikle tarihî kişiliklerin seçimi dikkat çekicidir. Tarhan, farklı medeniyetlerden karakterleri eserlerine taşıyarak evrensel insan sorunlarını tartışmaya açar. Güç, iktidar, adalet, vicdan ve sorumluluk gibi kavramlar tiyatrolarında sıkça karşılaşılan temalardır.

Bazı araştırmacılar, onun tiyatrolarının teknik açıdan kusurlu olduğunu ileri sürmektedir. Uzun diyaloglar, sahnelenmesi güç mekânlar ve zaman zaman karmaşık olay örgüsü bu eleştirilerin temelini oluşturur. Buna karşılık farklı bir görüş, Abdülhak Hamid’in tiyatroyu yalnızca sahne sanatı olarak değil, düşüncenin edebî biçimi olarak değerlendirdiğini savunmaktadır.

Bu nedenle eserlerini dönemin Avrupa tiyatrosuyla birebir karşılaştırmak yerine, Osmanlı modernleşmesi içinde gelişen özgün bir edebiyat anlayışının parçası olarak okumak daha sağlıklı olabilir.

Doğu ile Batı Arasında Kurduğu Denge

On dokuzuncu yüzyıl Osmanlı aydınlarının en önemli meselelerinden biri, Batı’dan gelen yeniliklerin nasıl değerlendirileceğiydi. Bu tartışmalar yalnızca siyaset alanında değil; eğitimden mimariye, hukuktan edebiyata kadar pek çok alanda etkisini gösteriyordu.

Abdülhak Hamid Tarhan’ın eserleri bu tartışmaların tam merkezinde yer alır.

Avrupa’da uzun yıllar yaşamış olmasına rağmen eserlerinde kendi kültürel köklerinden tamamen uzaklaşmaz. Divan şiirinin estetik mirasını bütünüyle reddetmez; bunun yerine yeni bir ifade biçimi oluşturmaya çalışır.

Şiirlerinde zaman zaman klasik mazmunların izleri görülürken, bireyin psikolojisini merkeze alan yeni anlatım teknikleri de dikkat çeker. Bu sentez, Tanzimat edebiyatının genel karakterini yansıtsa da Tarhan’ın eserlerinde daha özgür bir biçimde gelişmiştir.

Bazı edebiyat tarihçileri onun en büyük başarısının Doğu ile Batı arasında köprü kurması olduğunu ifade eder. Alternatif bir bakış açısına göre ise Tarhan’ın asıl başarısı iki kültürü birleştirmekten çok, hiçbirine bütünüyle bağlı kalmadan özgün bir edebî dil geliştirebilmesidir.

Düşünce Dünyasında İnsan ve Sonsuzluk

Abdülhak Hamid’in şiirlerini yalnızca edebî metinler olarak okumak yeterli olmayabilir. Çünkü onun eserlerinde felsefî sorgulamalar oldukça belirgin bir yer tutar.

Hayat neden vardır?

Ölüm gerçekten bir son mudur?

İnsan, zaman karşısında nasıl bir anlam taşır?

Bu sorular, onun şiirlerinde doğrudan cevaplanmaz. Daha çok okuyucunun zihninde yeni sorular oluşturacak şekilde işlenir.

Bazı araştırmacılar, Hamid’in eserlerinde varoluşçu düşüncenin erken izlerinin görülebileceğini ileri sürmektedir. Ancak bu değerlendirme konusunda ortak bir görüş bulunmamaktadır. Çünkü varoluşçuluk yirminci yüzyılda sistemleşen bir düşünce akımıdır ve Abdülhak Hamid’in yaşadığı dönem bu gelişmeden daha önceye denk gelir.

Yine de bireyin yalnızlığı, ölüm korkusu, belirsizlik ve anlam arayışı gibi temaların eserlerinde güçlü biçimde yer alması dikkat çekicidir.

Doğa tasvirleri de onun şiirlerinde yalnızca estetik bir unsur değildir. Deniz, gece, gökyüzü ve yıldızlar çoğu zaman insanın evrendeki yerini sorgulayan sembolik alanlara dönüşür. Ancak bu semboller kesin anlamlar taşımaz. Okuyucuya farklı yorum kapıları bırakır.

Döneminin Eleştirileri ve Sonraki Kuşakların Değerlendirmesi

Abdülhak Hamid Tarhan yaşadığı dönemde herkes tarafından aynı ölçüde benimsenen bir isim olmadı.

Bazı eleştirmenler eserlerini anlaşılması güç buldu. Dilinin zaman zaman ağırlaşması, uzun cümleler kurması ve alışılmış şiir düzenini bozması eleştiri konusu oldu.

Buna karşılık genç kuşak edebiyatçılar onun cesaretini örnek aldı.

Servet-i Fünun hareketi içinde yetişen birçok sanatçı, şiirde yeni ifade imkânlarının önünü açan isimlerden biri olarak Abdülhak Hamid’i gördü. Cumhuriyet döneminde ise Yahya Kemal Beyatlı, Ahmet Haşim ve daha sonraki kuşakların şiir anlayışında doğrudan ya da dolaylı biçimde onun etkilerinin tartışıldığı görülmektedir.

Elbette bu etkinin boyutu konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı araştırmacılar Hamid’in modern Türk şiirinin başlangıç noktalarından biri olduğunu savunurken, bazıları bu dönüşümün çok sayıda şairin ortak katkısıyla gerçekleştiğini vurgulamaktadır.

Bu farklı değerlendirmeler, onun edebiyat tarihindeki önemini azaltmaktan çok, ne kadar geniş bir etki alanına sahip olduğunu göstermektedir.

Abdülhak Hamid Tarhan’ın Cumhuriyet Dönemindeki Yeri ve Değişen Algısı

Osmanlı Devleti’nin son döneminde edebiyatın yönünü etkileyen isimlerden biri olan Abdülhak Hamid Tarhan, Cumhuriyet’in ilanından sonra da saygıyla anılmaya devam etti. Yeni kurulan devlet, dil, eğitim ve kültür politikalarında farklı bir yol izlese de Türk edebiyatının gelişim çizgisi değerlendirilirken Hamid’in açtığı alanın göz ardı edilmesi mümkün olmadı.

1934 yılında Soyadı Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle “Tarhan” soyadını alan sanatçı, yaşamının son yıllarında artık yaşayan bir edebiyat klasiği olarak görülüyordu. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği de yapan Abdülhak Hamid, yalnızca geçmişi temsil eden bir şair değil; yeni devletin kültürel hafızasında yer bulan önemli aydınlardan biri hâline geldi.

12 Nisan 1937 tarihinde İstanbul’da hayatını kaybettiğinde ardında yalnızca şiirler ve tiyatro eserleri bırakmamıştı. Aynı zamanda Türk edebiyatının gelenekten moderne uzanan yolculuğunda önemli bir düşünsel miras bırakmıştı.

Modern Türk Şiirine Bıraktığı Kalıcı Etki

Bugün Türk şiirinin gelişim süreci incelendiğinde Abdülhak Hamid Tarhan’ın etkisi doğrudan ya da dolaylı biçimde pek çok şairde hissedilir.

Onun en önemli katkılarından biri, şiirin yalnızca belirli kurallar içinde yazılması gerektiği düşüncesini sorgulamasıdır. Şair, biçimin şiirin amacı değil, düşüncenin taşıyıcısı olduğunu göstermeye çalışmıştır. Bu yaklaşım, ilerleyen yıllarda farklı şiir anlayışlarının gelişmesine zemin hazırlayan unsurlardan biri olarak değerlendirilmektedir.

Servet-i Fünun edebiyatının estetik anlayışı, Fecr-i Âti topluluğunun bireysel duyarlılığı ve Cumhuriyet döneminde ortaya çıkan farklı şiir hareketleri incelendiğinde Hamid’in açtığı tartışmaların izleri görülebilir. Bununla birlikte, modern Türk şiirinin yalnızca tek bir ismin etkisiyle şekillendiğini söylemek doğru olmaz. Bazı araştırmacılar, bu dönüşümün Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan uzun bir kültürel birikimin sonucu olduğunu vurgulamaktadır.

Yine de Abdülhak Hamid’in cesur anlatımı, alışılmış kalıpları zorlaması ve bireyin iç dünyasını merkeze taşıması, onu bu dönüşümün en dikkat çekici isimlerinden biri yapmaktadır.

Düşünür Kimliği Gölgeye Düşen Bir Edebiyatçı

Abdülhak Hamid Tarhan çoğu zaman yalnızca “şair” olarak anılır. Oysa eserleri dikkatle incelendiğinde felsefe, tarih, din, medeniyet ve insan psikolojisi üzerine yoğun biçimde düşündüğü görülür.

Özellikle ölüm kavramını ele alış biçimi, yalnızca kişisel bir duygu aktarımı değildir. İnsanlığın en eski sorularından biri olan ölüm olgusunu farklı yönleriyle tartışmaya açar. Şiirlerinde kesin cevaplar vermek yerine okuyucunun zihnini meşgul eden sorular üretir.

Bu yaklaşım, onun eserlerinin farklı dönemlerde yeniden okunmasını sağlayan önemli nedenlerden biridir. Her kuşak, kendi düşünce dünyasına göre Hamid’in dizelerinde yeni anlamlar bulabilmektedir.

Bazı edebiyat eleştirmenlerine göre bu durum, büyük klasiklerin ortak özelliğidir. Çünkü güçlü eserler yalnızca yazıldıkları döneme değil, sonraki dönemlerin okuyucularına da hitap edebilir.

Eserlerinde Gizem Olarak Görülen Unsurlar

Abdülhak Hamid Tarhan hakkında zaman zaman farklı yorumlar da yapılmaktadır. Özellikle ölüm, sonsuzluk ve metafizik kavramlarına yoğun biçimde yer vermesi nedeniyle bazı okuyucular eserlerinde gizli semboller bulunduğunu ileri sürmüştür.

Alternatif bir bakış açısına göre şairin kullandığı bazı imgeler, yalnızca estetik tercihler değil; dönemin felsefi tartışmalarına yapılan göndermelerdir. Buna karşılık ana akım edebiyat araştırmaları, bu sembollerin büyük ölçüde şiirin anlam katmanlarını zenginleştiren edebî unsurlar olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.

Benzer biçimde Batı’daki romantik akımların, tasavvuf düşüncesinin ve klasik Osmanlı şiirinin etkileri konusunda da farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı araştırmacılar Batılı etkileri ön plana çıkarırken, bazıları Hamid’in Doğu kültüründen beslendiğini ve bu iki kaynağı özgün bir biçimde bir araya getirdiğini savunmaktadır.

Kesin olan ise bu farklı yorumların, Abdülhak Hamid Tarhan’ın eserlerinin hâlâ tartışılmaya ve yeniden okunmaya değer görüldüğünü göstermesidir.

Türk Kültür Tarihindeki Yeri

Her toplumun kültürel hafızasında belirli dönüm noktalarını temsil eden isimler vardır. Abdülhak Hamid Tarhan da Türk edebiyatında bu isimlerden biri olarak kabul edilmektedir.

Onun önemi yalnızca başarılı şiirler yazmış olmasından kaynaklanmaz. Asıl dikkat çekici yönü, edebiyatın değişebileceğini göstermesidir. Gelenek ile yenilik arasında kesin sınırlar çizmek yerine, iki dünyadan da beslenebilecek yeni bir anlatım dili oluşturmuştur.

Bugün üniversitelerde, edebiyat fakültelerinde ve araştırma merkezlerinde eserleri üzerine çalışmalar yapılmaya devam etmektedir. Şiirleri farklı bakış açılarıyla incelenmekte; tiyatroları ise Türk düşünce tarihinin önemli belgeleri arasında değerlendirilmektedir.

Bu ilginin temel nedeni yalnızca tarihsel değeri değildir. İnsan, ölüm, zaman ve varoluş üzerine sorduğu soruların güncelliğini büyük ölçüde korumasıdır.

Son Söz

Abdülhak Hamid Tarhan, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan kültürel dönüşümün en etkili edebiyatçılarından biridir. Şiiri yalnızca estetik bir uğraş olarak görmeyip düşüncenin, duygunun ve sorgulamanın ortak zemini hâline getirmiştir. Eserleri, klasik şiir geleneği ile modern edebiyat arasında kurduğu özgün bağ sayesinde Türk edebiyatı tarihinde kalıcı bir yer edinmiştir.

Onun mirası yalnızca Makber, Sahra, Nesteren veya diğer eserlerinden ibaret değildir. Asıl mirası, şiirin değişebileceğini ve her dönemin kendi dilini oluşturabileceğini göstermesidir.

Bugün Abdülhak Hamid Tarhan yeniden okunduğunda, yalnızca Tanzimat döneminin büyük bir şairiyle karşılaşılmaz. Aynı zamanda değişen bir dünyanın içinde insanın anlam arayışını anlatan güçlü bir düşünürle de karşılaşılır. Belki de onu zamana karşı dirençli kılan en önemli özellik budur.