Osmanlı-Rus Savaşı (1768–1774): Karadeniz Dengesi Nasıl Değişti?

18. yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde Karadeniz, yalnızca kıyısındaki devletlerin ortak denizi olmaktan çıkmaya başlamıştı. Yüzyıllar boyunca Osmanlı Devleti’nin büyük ölçüde kontrol ettiği bu geniş su havzası, artık Avrupa güç dengelerinin merkezinde yer alıyordu. Rusya ise I. Petro döneminden itibaren sıcak denizlere ulaşma hedefini devlet politikası hâline getirmiş, Karadeniz’e açılmayı yalnızca askerî değil ekonomik ve diplomatik bir zorunluluk olarak görmeye başlamıştı.

1768 yılında başlayan Osmanlı-Rus Savaşı, görünürde iki devlet arasında yaşanan klasik bir sınır mücadelesi gibi değerlendirilebilir. Ancak birçok tarihçiye göre bu savaşın etkileri yalnızca Balkanlar, Kırım veya Karadeniz kıyılarıyla sınırlı kalmadı. Savaşın sonunda ortaya çıkan yeni denge, sonraki iki yüzyıl boyunca Doğu Avrupa’nın ve Yakın Doğu’nun siyasi yapısını etkileyecek gelişmelerin önünü açtı.

Bugün Osmanlı-Rus Savaşları denildiğinde çoğu zaman 1877-1878 Harbi akla gelse de, 1768-1774 savaşı hem Osmanlı askerî sistemi hem de Karadeniz’in geleceği açısından çok daha belirleyici kırılmalardan biri olarak değerlendirilmektedir.

Karadeniz’de Yüzyıllardır Süren Osmanlı Üstünlüğü

1453’te İstanbul’un fethi ve ardından Kırım Hanlığı’nın Osmanlı himayesine girmesiyle Karadeniz uzun süre “Osmanlı gölü” olarak tanımlanabilecek bir güvenlik sistemine kavuşmuştu.

Boğazların kontrolü, Kırım Hanlığı’nın kuzey sınırlarını koruması ve Osmanlı donanmasının deniz hâkimiyeti birlikte düşünüldüğünde yabancı devletlerin Karadeniz’e serbest şekilde girmesi oldukça güçleşmişti.

Bu sistem yalnızca askerî üstünlüğe dayanmıyordu.

Karadeniz ticareti büyük ölçüde Osmanlı limanları üzerinden yürütülüyor, tahıl, kereste, tuz, kürk ve köle ticareti belirli kurallar çerçevesinde gerçekleşiyordu.

Ancak 18. yüzyıla gelindiğinde Avrupa’da güç dengesi değişmeye başlamıştı.

Rusya Baltık’ta elde ettiği başarıların ardından dikkatini güneye çevirmişti.

Bazı araştırmacılara göre Osmanlı-Rus rekabetinin temelinde yalnızca toprak kazanma isteği değil, Karadeniz ticaret yollarını kontrol etme arzusu da bulunuyordu.

Rusya’nın Güney Politikası

I. Petro’nun başlattığı modernleşme hareketleri Rus ordusunun yapısını önemli ölçüde değiştirmişti.

Düzenli ordu sistemi, yeni topçu birlikleri, mühendislik faaliyetleri ve Avrupa tarzı askerî eğitim zaman içinde Rus ordusunun etkinliğini artırdı.

II. Katerina döneminde ise bu politikalar daha da hız kazandı.

Rus yönetimi açısından Karadeniz yalnızca denize açılan bir kapı değildi.

Aynı zamanda;

Akdeniz ticareti,
Balkan siyasetinde etkinlik,
Osmanlı üzerindeki baskının artırılması,
Kırım’ın kontrolü,
Ortodoks topluluklarla diplomatik ilişki kurulması

gibi çok sayıda stratejik hedefi içinde barındırıyordu.

Bu nedenle savaş kaçınılmaz olmasa bile giderek daha olası bir hâl alıyordu.

Savaşa Giden Süreç

1768 yılına gelindiğinde Lehistan’daki siyasi gelişmeler iki büyük devleti karşı karşıya getirdi.

Rus birliklerinin Lehistan’daki faaliyetleri sırasında Osmanlı sınırına yakın bölgelerde yaşanan olaylar İstanbul’da ciddi rahatsızlık oluşturdu.

Sınır ihlalleri ve diplomatik krizler giderek büyüdü.

Osmanlı yönetimi savaş ilan ettiğinde, devlet yöneticileri Rusya’nın kısa sürede geri çekileceğini düşünüyordu.

Fakat savaş beklendiğinden çok daha farklı gelişti.

Rus ordusu hazırlıklıydı.

Osmanlı ordusu ise farklı cephelerde dağınık bir yapı gösteriyordu.

Osmanlı Ordusunun Karşılaştığı Güçlükler

18. yüzyılda Osmanlı askerî sistemi önemli dönüşümler yaşamaktaydı.

Yeniçeri Ocağı’nın disiplin sorunları uzun süredir tartışılıyordu.

Eyalet kuvvetlerinin koordinasyonu zayıflamıştı.

Lojistik destek eski etkinliğini kaybetmeye başlamıştı.

Topçu teknolojisinde Avrupa ile aradaki fark giderek açılıyordu.

Bazı tarihçiler, savaşın yalnızca asker sayısıyla açıklanamayacağını belirtmektedir.

Komuta sistemi, haberleşme, mühimmat üretimi ve ikmal organizasyonu gibi unsurlar da savaşın sonucunda belirleyici oldu.

Rus Ordusunun Üstünlüğü

Rus komutanları daha hareketli birlikler kullanıyordu.

Topçu ateşi daha etkili planlanıyordu.

Modern eğitim sisteminin etkisi sahada hissediliyordu.

Disiplinli piyade birlikleri özellikle açık arazi savaşlarında önemli avantaj sağladı.

Bu durum Osmanlı kuvvetlerinin geleneksel savaş yöntemlerini zorlamaya başladı.

Larga ve Kagul Muharebeleri

1770 yılı savaşın dönüm noktalarından biri oldu.

Larga Muharebesi’nde Osmanlı kuvvetleri önemli kayıplar verdi.

Bundan kısa süre sonra gerçekleşen Kagul Muharebesi ise savaşın gidişatını daha da değiştirdi.

Rus ordusu sayısal olarak daha küçük olmasına rağmen düzenli hareket ederek Osmanlı kuvvetlerini geri çekilmeye zorladı.

Bazı askerî tarihçiler bu muharebeleri modern savaş düzeninin klasik Osmanlı savaş sistemine üstün geldiği örneklerden biri olarak değerlendirmektedir.

Çeşme Deniz Savaşı

1770 yılında yaşanan Çeşme Deniz Savaşı yalnızca Osmanlı donanmasının değil Akdeniz güvenliğinin de önemli dönüm noktalarından biri oldu.

Rus Baltık Filosu binlerce kilometrelik yolculuğun ardından Akdeniz’e ulaşmıştı.

Bu durum bile dönemin denizcilik tarihi açısından dikkat çekici bir gelişmeydi.

Çeşme Limanı’nda sıkışan Osmanlı donanması ağır kayıplar verdi.

Gemilerin büyük kısmı yanarak kullanılamaz hâle geldi.

Bu yenilgi Osmanlı deniz gücünün yeniden değerlendirilmesine neden oldu.

Kırım Meselesi

Savaş boyunca en kritik bölgelerden biri Kırım’dı.

Kırım Hanlığı yüzyıllardır Osmanlı güvenlik sisteminin önemli bir parçasıydı.

Hanlık yalnızca askerî destek sağlamıyor, aynı zamanda kuzeyden gelebilecek saldırılar için tampon bölge oluşturuyordu.

Rus ilerleyişi bu sistemi doğrudan etkiledi.

Bazı araştırmacılara göre savaşın gerçek hedeflerinden biri Kırım üzerinde kalıcı nüfuz kurmaktı.

Nitekim savaş sonunda ortaya çıkan tablo bu değerlendirmeyi güçlendiren gelişmeler içeriyordu.

Küçük Kaynarca Antlaşması

1774 yılında imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması Osmanlı diplomasi tarihinin en önemli belgelerinden biri kabul edilmektedir.

Antlaşmaya göre;

Kırım Hanlığı bağımsız kabul edildi.
Rus ticaret gemilerine bazı deniz hakları tanındı.
Rusya diplomatik açıdan önemli ayrıcalıklar elde etti.
Osmanlı önemli miktarda savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.

Kırım’ın bağımsızlığı ilk bakışta tarafsız bir çözüm gibi görünüyordu.

Ancak birçok tarihçiye göre bu bağımsızlık uzun ömürlü olmadı.

Yaklaşık dokuz yıl sonra Rusya Kırım’ı doğrudan ilhak etti.

Karadeniz Dengesi Nasıl Değişti?

Bu savaşın en kalıcı sonucu Karadeniz’deki güç dengesinin değişmesiydi.

Osmanlı Devleti ilk kez kuzeyde sürekli baskı hisseden konuma geçti.

Rusya ise Karadeniz kıyılarında kalıcı bir aktör hâline geldi.

Ticaret yolları değişmeye başladı.

Liman şehirlerinin önemi arttı.

Deniz gücü kavramı yeniden değerlendirildi.

Karadeniz artık yalnızca Osmanlı’nın kontrol ettiği kapalı bir alan olmaktan uzaklaşıyordu.

Osmanlı Reformlarının Başlangıcında Bu Savaşın Etkisi

Savaşın ardından devlet yönetiminde önemli değerlendirmeler yapıldı.

Askerî eğitim yeniden ele alındı.

Topçu birliklerinin geliştirilmesi gündeme geldi.

Mühendislik okullarının kurulması düşüncesi güç kazandı.

III. Selim döneminde gerçekleştirilecek Nizam-ı Cedid reformlarının fikrî altyapısının oluşmasında bu savaşın etkili olduğu yönünde değerlendirmeler bulunmaktadır.

Elbette reformların tek nedeni bu savaş değildi.

Ancak savaşın ortaya koyduğu eksiklikler değişim ihtiyacını görünür hâle getirdi.

Avrupa’nın Osmanlı’ya Bakışı Değişiyor

1768-1774 savaşı yalnızca Osmanlı ile Rusya arasında yaşanmadı.

Avrupa devletleri gelişmeleri yakından takip ediyordu.

Avusturya, Prusya, Fransa ve İngiltere kendi çıkarları doğrultusunda diplomatik hesaplar yapıyordu.

Bazı tarihçiler Doğu Sorunu’nun daha görünür hâle gelmesinde bu savaşın önemli bir eşik oluşturduğunu belirtmektedir.

Osmanlı artık Avrupa siyasetinde yalnızca güçlü bir imparatorluk değil, aynı zamanda dengelerin korunması gereken büyük bir aktör olarak değerlendirilmeye başlanıyordu.

Karadeniz Ticaretinde Yeni Dönem

Savaş sonrasında Karadeniz limanlarının ekonomik yapısı değişmeye başladı.

Rus limanları büyüdü.

Yeni ticaret rotaları oluştu.

Tahıl ihracatı farklı merkezlere yöneldi.

Deniz taşımacılığı hız kazandı.

Bölgesel ekonomik rekabet daha görünür hâle geldi.

Karadeniz artık yalnızca askerî değil ekonomik mücadelelerin de merkezlerinden biri oluyordu.

Osmanlı Askerî Düşüncesinde Yeni Arayışlar

Savaşın ardından yalnızca silahların değil düşünce biçiminin de değişmesi gerektiği anlaşılmaya başladı.

Avrupa’dan askerî uzmanlar davet edildi.

Haritacılık önem kazandı.

Mühendislik bilgisi geliştirilmeye çalışıldı.

Top döküm teknikleri yenilenmeye başladı.

Subay eğitiminde yeni yöntemler tartışıldı.

Bu gelişmeler ilerleyen yıllarda Osmanlı modernleşmesinin askerî ayağını oluşturacaktı.

Tarih Yazımında Tartışılan Noktalar

Osmanlı-Rus Savaşı üzerine yapılan araştırmalar zaman içinde farklı yorumlar ortaya koymuştur.

Bazı araştırmacılar yenilginin temel nedenini teknolojik gerilik olarak görmektedir.

Başka tarihçiler ise yönetim organizasyonundaki aksaklıkların daha belirleyici olduğunu ileri sürmektedir.

Alternatif bir bakış açısına göre ise savaşın sonucu yalnızca iki ordunun karşılaşmasıyla açıklanamaz.

Ekonomik kaynaklar, diplomatik ilişkiler, Avrupa güç dengesi ve uzun süreli devlet politikaları birlikte değerlendirildiğinde daha kapsamlı bir tablo ortaya çıkmaktadır.

Bu nedenle savaşın tek bir nedene bağlanması tarih yazımında genel kabul gören bir yaklaşım değildir.

Karadeniz’in Değişen Jeopolitiği

1768-1774 savaşı sona erdiğinde sınırlar değişmişti.

Ancak daha önemlisi jeopolitik anlayış değişmeye başlamıştı.

Karadeniz artık Avrupa diplomasisinin ayrılmaz bir parçasıydı.

Rusya kalıcı biçimde güney siyasetinde yer edinmişti.

Osmanlı Devleti ise kuzey sınırlarını yeniden tanımlamak zorunda kalıyordu.

Sonraki yüzyılda yaşanacak Kırım’ın ilhakı, yeni Osmanlı-Rus savaşları, Balkan milliyetçilikleri ve Boğazlar meselesi gibi gelişmelerin önemli bir kısmı bu dönemde oluşan yeni güç dengesiyle ilişkilendirilmektedir.

Bugünden geriye bakıldığında Osmanlı-Rus Savaşı (1768-1774), yalnızca birkaç büyük muharebeden oluşan bir askerî mücadele olarak görülmemektedir. Karadeniz’in siyasi, ekonomik ve askerî geleceğini yeniden şekillendiren; Osmanlı modernleşme tartışmalarını hızlandıran ve Rusya’nın uluslararası sistemdeki konumunu güçlendiren önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte tarih yazımındaki farklı yaklaşımlar, bu değişimin nedenleri ve sonuçları konusunda yeni değerlendirmelerin yapılmaya devam ettiğini göstermektedir.