Tuğrul Bey Hiç Sultan Değilken Nasıl Sultan Oldu?

Tarih bazen tek bir savaşın, bazen de tek bir unvanın etrafında şekillenir. Ancak bazı dönemlerde asıl değişim, insanların kendilerini nasıl tanımlamaya başladıklarıyla ilgilidir. 11. yüzyılın ortalarında Orta Asya’dan İran coğrafyasına uzanan geniş bölgede yaşanan dönüşüm de böyleydi. Birkaç on yıl önce göçebe bir Oğuz boyunun önderlerinden biri olarak görülen Tuğrul Bey, kısa süre sonra İslam dünyasının en güçlü hükümdarlarından biri hâline geldi. Daha da dikkat çekici olan ise bu yükselişin yalnızca askeri başarılarla açıklanamayacak kadar kapsamlı olmasıdır.

Bugün “Selçuklu Devleti” denildiğinde akla gelen ilk isimlerden biri olan Tuğrul Bey, hükümdarlığının ilk yıllarında “sultan” değildi. Hatta birçok araştırmacıya göre onun siyasi yükselişi, unvanlardan önce fiili güç üzerine kurulmuştu. Sultanlık ise bu gücün hukuki ve sembolik olarak tanınmasının son aşamasını temsil ediyordu.

Peki bir bozkır beyinin İslam dünyasının en güçlü hükümdarına dönüşmesini sağlayan süreç nasıl gelişti? Abbasi halifesinin desteği neden bu kadar önemliydi? Gazneliler gibi dönemin köklü bir devletini geride bırakmayı nasıl başardı? Ve en önemlisi, “sultan” unvanı gerçekten bir ödül müydü, yoksa zaten kurulmuş olan siyasi düzenin resmî kabulünden mi ibaretti?

Bu soruların cevapları yalnızca Selçuklu tarihini değil, Anadolu’nun sonraki yüzyıllarda yaşayacağı dönüşümü de anlamaya yardımcı olur.

Oğuz Bozkırlarından Büyük Siyasete Uzanan Yol

Tuğrul Bey’in hikâyesi, Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşundan çok önce başlar. Ailenin atası kabul edilen Selçuk Bey, Oğuz Yabgu Devleti içerisinde önemli bir askerî lider olarak öne çıkmıştı. Ancak zamanla siyasi dengelerin değişmesi, Selçuk Bey ve çevresindeki topluluğun bağımsız hareket etmesine zemin hazırladı.

Selçuk Bey’in ölümünün ardından yönetim ailesi içerisinde paylaşıldı. Bu dönemde Arslan Yabgu, Mikail’in oğulları Tuğrul ve Çağrı Bey ile diğer aile üyeleri farklı bölgelerde etkinlik göstermeye başladılar. Fakat Gazneli Devleti’nin baskısı, Selçuklu ailesinin hareket alanını önemli ölçüde daraltıyordu.

Bazı tarihçilere göre Selçukluların en büyük avantajı, belirli bir şehir devletine bağlı olmamalarıydı. Göçebe savaş geleneğini korurken siyasi fırsatları dikkatle değerlendirebiliyorlardı. Bu hareket kabiliyeti, yerleşik ordular karşısında önemli bir üstünlük sağladı.

Tuğrul Bey’in çocukluk ve gençlik yılları hakkında ayrıntılı bilgiler oldukça sınırlıdır. Dönemin kronikleri daha çok onun yetişkinlik dönemindeki askerî faaliyetlerine odaklanır. Bununla birlikte kaynaklar, onun küçük yaşlardan itibaren hem kabile siyasetini hem de bozkır savaş yöntemlerini yakından tanıdığını düşündürmektedir.

Çağrı Bey ise özellikle keşif seferleriyle öne çıkıyordu. Onun Horasan ve çevresine yaptığı akınlar, ilerleyen yıllarda Selçukluların hangi bölgelere yerleşebileceği konusunda önemli bilgiler sağladı. Bazı araştırmacılar, bu keşiflerin sıradan yağma hareketlerinden ziyade uzun vadeli bir iskân planının ilk adımları olduğunu ileri sürmektedir.

Gazneliler Karşısında Güç Dengesi Değişiyor

11. yüzyılın ilk yarısında İslam dünyasının en güçlü devletlerinden biri Gaznelilerdi. Sultan Mahmud ve ardından Sultan Mesud dönemlerinde devlet; Horasan, Afganistan ve Kuzey Hindistan’a kadar uzanan geniş bir coğrafyayı kontrol ediyordu.

İlk bakışta Selçuklu topluluklarının böyle büyük bir devlete meydan okuması gerçekçi görünmeyebilirdi. Ancak tarih yalnızca nüfus veya ekonomiyle şekillenmez. Yönetim anlayışı, askerî organizasyon ve siyasi esneklik de en az bunlar kadar belirleyicidir.

Gazneli ordusu büyük ölçüde düzenli birliklerden oluşuyordu. Selçuklu kuvvetleri ise hafif süvari ağırlıklı hareketli birliklere dayanıyordu. Bozkır savaş geleneğinin temelini oluşturan ani baskınlar, geri çekilmeler ve çevik manevralar, Gazneli ordusunu yıpratmaya başladı.

Bu süreçte Tuğrul Bey yalnızca bir savaş komutanı değildi. Aynı zamanda farklı Oğuz gruplarını ortak hedef etrafında bir araya getirebilen bir lider olarak öne çıkıyordu.

Bazı tarihçilere göre onun en önemli başarısı, askerî zaferlerden önce siyasi birlik oluşturabilmesiydi. Çünkü bozkır toplumlarında merkezi otoriteyi uzun süre koruyabilmek, savaş kazanmaktan daha zor olabiliyordu.

Dandanakan: Bir Devletin Gerçek Doğuşu

1040 yılında gerçekleşen Dandanakan Savaşı, yalnızca Selçuklu tarihinin değil, Orta Doğu siyasetinin de dönüm noktalarından biri kabul edilir.

Gazneli Sultanı Mesud, Horasan üzerindeki hâkimiyetini yeniden tesis etmek amacıyla büyük bir ordu hazırladı. Sayıca üstün görünen Gazneli kuvvetleri, klasik savaş düzenine güveniyordu.

Selçuklu ordusu ise doğrudan büyük bir meydan savaşına girmek yerine uzun süre yıpratma taktiği uyguladı. Su kaynaklarının kontrol altına alınması, ikmal yollarının kesilmesi ve sürekli hareket hâlindeki hafif süvari birlikleri, Gazneli ordusunun savaşma kapasitesini önemli ölçüde azalttı.

Sonunda Dandanakan yakınlarında gerçekleşen çatışmalar Gaznelilerin ağır yenilgisiyle sonuçlandı.

Bu zaferin ardından Selçuklu beyleri bir kurultay düzenledi. Kaynakların aktardığına göre burada Horasan’ın yönetimi yeniden organize edildi ve Tuğrul Bey devletin en üst hükümdarı olarak kabul edildi.

Ancak dikkat çekici bir ayrıntı vardır.

Bu dönemde Tuğrul Bey henüz Abbasi halifesi tarafından resmen “sultan” ilan edilmiş değildi.

Buna rağmen fiilen bağımsız bir devlet yönetiyor, vergi topluyor, fetihler gerçekleştiriyor ve diplomatik ilişkiler yürütüyordu.

Başka bir ifadeyle siyasi güç, resmî unvandan önce oluşmuştu.

Bu durum Orta Çağ devlet anlayışının önemli özelliklerinden birini gösterir. Meşruiyet yalnızca askerî başarıyla değil, aynı zamanda dinî ve hukuki kabul mekanizmalarıyla tamamlanıyordu. Selçukluların önünde artık yeni bir hedef vardı: Kazanılan gücü bütün İslam dünyasının kabul edeceği bir otoriteye dönüştürmek.

Bu dönüşümün gerçekleşmesi ise yalnızca Horasan’da değil, Bağdat’ta yaşanacak gelişmelere bağlıydı. Tuğrul Bey’in “sultan” unvanını almasına giden süreç, askeri zaferlerden çok daha karmaşık diplomatik ilişkiler ve Abbasi halifeliğiyle kurulacak yeni denge üzerinden şekillenecekti.

Horasan’dan Bağdat’a Uzanan Meşruiyet Arayışı

Dandanakan Zaferi’nin ardından Selçuklular artık bölgesel bir güç olmaktan çıkmıştı. Horasan’ın önemli şehirleri birbiri ardına Selçuklu hâkimiyetine girerken, Tuğrul Bey’in adı yalnızca bozkır toplulukları arasında değil, İslam dünyasının siyasi merkezlerinde de duyulmaya başladı. Ancak dönemin anlayışına göre geniş topraklara sahip olmak ile meşru hükümdar kabul edilmek aynı şey değildi.

11. yüzyılda siyasi meşruiyet, yalnızca kılıç gücüyle kazanılmıyordu. İslam dünyasında Abbasi halifesi, fiilî siyasi gücünü büyük ölçüde kaybetmiş olsa da dinî otoritenin en önemli temsilcisi olarak görülmeye devam ediyordu. Bu nedenle halifenin tanıdığı bir hükümdarın itibarı ile yalnızca kendi kuvvetine dayanan bir lider arasında önemli bir fark bulunuyordu.

Bazı araştırmacılara göre Tuğrul Bey bu gerçeği erken dönemde fark etmişti. Bu nedenle fetihlerini sürdürürken diğer yandan Abbasi hilafetiyle doğrudan çatışmaya girmek yerine onu koruyan ve destekleyen bir siyaset izledi. Bu tercih, Selçuklu Devleti’nin sonraki yüzyıllarda kuracağı siyasi geleneğin de temelini oluşturacaktı.

Sultan Unvanı Ne Anlama Geliyordu?

Bugün “sultan” kelimesi çoğu zaman doğrudan hükümdar anlamında kullanılır. Oysa 11. yüzyılda bu unvanın taşıdığı anlam daha farklı ve daha derindi.

“Sultan” sözcüğü Arapçada otorite, güç ve hükmetme yetkisini ifade eden bir kavramdı. İlk dönem İslam tarihinde halifeler hem dinî hem de siyasi lider olarak kabul edildiğinden ayrı bir “sultanlık” kurumundan söz edilmezdi. Fakat Abbasi Devleti zayıfladıkça fiilî güç farklı hanedanların eline geçti.

Bu süreçte Büveyhîler, Sâmânîler ve Gazneliler gibi devletler ortaya çıktı. Ancak bu hükümdarların meşruiyetleri çoğu zaman halifeyle kurdukları ilişki üzerinden değerlendiriliyordu.

Selçukluların yükseldiği dönemde ise yeni bir denge oluşmaya başlamıştı. Halife dinî lider olarak kalacak, siyasi ve askerî yönetim ise güçlü hükümdarlar tarafından yürütülecekti.

Bazı tarihçiler bu modeli “yetki paylaşımı” olarak yorumlarken, bazıları bunun zorunlu bir siyasi uzlaşma olduğunu ileri sürmektedir. Her iki durumda da Tuğrul Bey’in rolü belirleyici olmuştur.

Bağdat’ta Değişen Dengeler

Dandanakan’dan sonraki yıllarda Selçuklular doğuya doğru genişlemek yerine batıya yönelmeye başladı. Rey, İsfahan, Hemedan ve Cibal bölgesindeki birçok merkez Selçuklu yönetimine katıldı.

Bu ilerleyiş yalnızca toprak kazanmak anlamına gelmiyordu. İran’ın büyük şehirleri, bürokrasi geleneği, vergi sistemi ve yerleşik yönetim anlayışıyla Selçuklular için adeta bir devlet okulu niteliğindeydi.

Göçebe kökenli bir hanedanın kısa sürede büyük bir imparatorluğa dönüşebilmesi, önemli ölçüde bu şehirlerdeki idari birikimden yararlanmasına bağlıydı.

Bu sırada Bağdat’ta ise farklı bir kriz yaşanıyordu.

Abbasi halifesi, uzun süredir Büveyhîlerin siyasi baskısı altında bulunuyordu. Şii kökenli Büveyhî emirleri halifeyi görevden almıyor, ancak devlet yönetimini fiilen kontrol ediyordu. Halifenin hareket alanı oldukça daralmıştı.

Alternatif bir bakış açısına göre Abbasi yönetimi, Selçukluları yalnızca askerî bir müttefik olarak değil, aynı zamanda siyasi dengeyi yeniden kurabilecek bir güç olarak görmeye başlamıştı.

Bu gelişme hem halife hem de Tuğrul Bey açısından karşılıklı çıkar sağlayan bir fırsat doğurdu.

Bağdat Seferi: Fetih Değil, Güç Gösterisi

1055 yılında Tuğrul Bey ordusuyla Bağdat’a yöneldi.

Bu yürüyüş, klasik anlamda bir fetih hareketi değildi. Şehir zaten Abbasi halifesinin merkeziydi ve Tuğrul Bey’in amacı halifeyi devirmek değil, onu koruyarak kendi siyasi meşruiyetini güçlendirmekti.

Kaynaklara göre Tuğrul Bey Bağdat’a büyük ölçüde davet üzerine girdi. Halife Kāim-Biemrillâh, Selçuklu hükümdarını destekleyerek Büveyhî nüfuzundan kurtulmayı hedefliyordu.

Şehirde yaşanan gelişmeler kısa sürede siyasi dengeleri değiştirdi.

Büveyhî hâkimiyeti sona ererken Selçuklu askerleri Bağdat’ın güvenliğini sağlamaya başladı. Böylece uzun yıllardır sembolik konumda bulunan Abbasi halifesi yeniden daha görünür bir otorite hâline geldi.

Fakat bu değişimin asıl kazananı yalnızca halife değildi.

Tuğrul Bey de artık İslam dünyasının koruyucusu olarak görülmeye başlanıyordu.

Hiç Sultan Değilken Sultan Oluşunun Asıl Hikâyesi

Birçok popüler anlatıda Tuğrul Bey’in sultan oluşu tek bir törenle açıklanır. Oysa tarihî süreç bundan çok daha karmaşıktır.

Önce askerî başarı geldi.

Ardından siyasi birlik sağlandı.

Sonra büyük şehirler ele geçirildi.

Daha sonra Abbasi halifesiyle diplomatik ilişki kuruldu.

En sonunda ise bu fiilî güç resmî olarak tanındı.

Başka bir ifadeyle Tuğrul Bey önce devlet kurdu, ardından devletinin hükümdarı olarak kabul edildi.

Bazı tarihçilere göre onu çağdaşlarından ayıran en önemli özellik de buydu. O, yalnızca başarılı bir komutan değil; güç, diplomasi ve meşruiyet kavramlarını birlikte kullanabilen bir liderdi.

Halifenin Verdiği Unvan Neden Bu Kadar Önemliydi?

Abbasi halifesinin Tuğrul Bey’e verdiği unvanlar, yalnızca sembolik ifadeler değildi. Bu unvanlar sayesinde Selçuklu yönetimi, İslam dünyasının geniş kesimlerinde hukuki ve dinî açıdan kabul görmeye başladı.

Sikkelerde halifenin adının yanında Selçuklu hükümdarının adına yer verilmesi, cuma hutbelerinde Tuğrul Bey için dua edilmesi ve resmî yazışmalarda onun hükümdar olarak tanınması, dönemin siyasi kültüründe son derece önemli gelişmelerdi.

Bugünün devlet anlayışıyla bakıldığında bunlar sembolik ayrıntılar gibi görülebilir. Ancak Orta Çağ’da hükümdarlığın görünür işaretleri arasında hutbe okutmak, para bastırmak ve halifenin desteğini almak en güçlü meşruiyet göstergeleri arasında sayılıyordu.

İşte bu nedenle Tuğrul Bey’in “sultan” oluşu, yalnızca yeni bir unvan kazanması değil; Büyük Selçuklu Devleti’nin uluslararası düzeyde tanınmasının da önemli bir aşaması olarak değerlendirilmektedir.

Devlet Kurmak ile Devleti Yaşatmak Aynı Şey Değildi

Tuğrul Bey’in başarıları yalnızca savaş meydanlarında kazanılan zaferlerle sınırlı değildi. Asıl sınav, fethedilen geniş coğrafyanın nasıl yönetileceğiydi. Horasan’dan Irak’a, İran’dan Hazar’ın güneyine kadar uzanan bölgeler; farklı dilleri konuşan, farklı geleneklere sahip topluluklardan oluşuyordu. Böylesine geniş bir alanı yalnızca askerî güçle elde tutmak mümkün değildi.

Bu nedenle Selçuklu yönetimi, bozkır geleneğini tamamen terk etmeden İran’ın köklü devlet tecrübesinden de yararlandı. Eski bürokratik kurumların önemli bir bölümü korunurken, Türk askerî teşkilatı devletin temel güvenlik unsuru olmayı sürdürdü.

Bazı araştırmacılar bu sentezi, Büyük Selçuklu Devleti’nin uzun ömürlü olmasının başlıca nedenlerinden biri olarak değerlendirir. Çünkü Selçuklular, yalnızca fethettikleri coğrafyayı değiştirmedi; aynı zamanda o coğrafyanın yönetim tecrübesini de kendi devlet anlayışlarına uyarladı.

Vezirlerin Yükselen Rolü

Tuğrul Bey döneminde devlet yönetimi giderek daha kurumsal bir yapı kazanmaya başladı. Hükümdarın yanında görev yapan vezirler, maliye görevlileri, divan teşkilatı ve yerel yöneticiler devlet mekanizmasının vazgeçilmez parçaları hâline geldi.

Henüz Nizâmülmülk’ün en etkili dönemine ulaşılmamış olsa da, onun temsil ettiği idari anlayışın temelleri bu yıllarda atılıyordu. Selçuklu sarayında yetişen bürokratlar, yalnızca vergi toplamakla değil; şehirlerin güvenliğinden adalet sistemine kadar pek çok alanda görev üstleniyordu.

Bu gelişme, göçebe bir liderliğin yerleşik bir devlet yönetimine dönüşmesinin en önemli göstergelerinden biri olarak kabul edilir.

Alternatif bir bakış açısına göre Selçukluların başarısı, askerî kabiliyetleri kadar yetenekli bürokratları devlet hizmetine alabilmelerinden kaynaklanıyordu.

Anadolu’nun Kapısını Açan Süreç Tuğrul Bey Döneminde Başladı

Malazgirt Savaşı denildiğinde akla ilk olarak Alp Arslan gelir. Bu son derece doğaldır. Ancak Malazgirt’e giden yolun taşları, büyük ölçüde Tuğrul Bey döneminde döşenmişti.

1040’lardan itibaren Selçuklu akıncıları Kafkasya, Azerbaycan ve Doğu Anadolu çevresinde görünmeye başlamıştı. Bu seferler kalıcı fetihlerden çok keşif, baskı oluşturma ve sınırları test etme niteliği taşıyordu.

Çağrı Bey’in daha erken tarihlerde Anadolu’nun doğusuna kadar ulaştığına dair bilgiler, Selçukluların bu bölgeyi yakından tanıdığını göstermektedir. Bazı tarihçilere göre bu keşifler sayesinde Bizans’ın sınır savunması, geçitleri ve askerî kapasitesi hakkında önemli bilgiler elde edildi.

Dolayısıyla Alp Arslan’ın 1071’de ulaştığı başarı, tek bir hükümdarın kısa sürede gerçekleştirdiği bir gelişme değil; yaklaşık otuz yıllık stratejik hazırlığın sonucuydu.

Bu açıdan bakıldığında Tuğrul Bey, Anadolu’nun fethine doğrudan katılmamış olsa bile sürecin en önemli hazırlayıcılarından biri olarak değerlendirilebilir.

Bizans Selçukluları Nasıl Görüyordu?

11. yüzyıl Bizans kaynaklarında Selçuklular çoğu zaman doğudan gelen yeni bir güç olarak anlatılır. İlk yıllarda bu hareketlerin geçici akınlar olduğu düşünülmüş olabilir. Ancak Selçuklu ilerleyişi düzenli hâle geldikçe Bizans yönetimi yeni bir rakiple karşı karşıya olduğunu fark etti.

İmparatorluk uzun süredir farklı cephelerde mücadele ediyordu. Balkanlar’daki gelişmeler, iç siyasi çekişmeler ve doğu sınırlarının korunması aynı anda büyük kaynak gerektiriyordu.

Selçuklu süvarilerinin hızlı hareket kabiliyeti ise Bizans’ın klasik savunma anlayışını zorlamaya başladı.

Bazı araştırmacılara göre Bizans’ın yaşadığı temel sorun, Selçukluların yalnızca bir ordu değil, yeni bir siyasi düzen kurma iradesi taşıdığını başlangıçta tam olarak kavrayamamasıydı.

Tuğrul Bey’in Kişiliği Üzerine Kaynaklar Ne Söylüyor?

Orta Çağ hükümdarlarını anlatan kronikler çoğu zaman övgü veya eleştiri ağırlıklıdır. Bu nedenle tarihçiler, farklı kaynakları karşılaştırarak daha dengeli sonuçlara ulaşmaya çalışırlar.

Tuğrul Bey hakkında aktarılan bilgilerde öne çıkan ortak noktalardan biri, ihtiyatlı ve sabırlı bir lider olmasıdır. Acele karar vermemesi, kabileler arasındaki dengeleri gözetmesi ve gerektiğinde diplomatik çözüm yollarını tercih etmesi sıkça vurgulanır.

Bazı kaynaklar onun sade yaşam tarzını ön plana çıkarırken, bazıları ise devlet işlerinde oldukça disiplinli olduğunu belirtir.

Elbette bu anlatıların tamamını kesin tarihî gerçekler olarak değerlendirmek mümkün değildir. Çünkü dönemin kronikleri çoğu zaman hükümdarları idealleştirme eğilimindedir. Bununla birlikte farklı eserlerde tekrar eden benzer gözlemler, Tuğrul Bey’in yalnızca savaşçı değil, aynı zamanda siyasi denge kurabilen bir yönetici olduğunu düşündürmektedir.

Ölümünden Sonra Devam Eden Miras

Tuğrul Bey 1063 yılında vefat ettiğinde geride yalnızca geniş sınırlara sahip bir devlet bırakmamıştı. Daha önemlisi, güçlü bir hükümdarlık geleneği oluşturmuştu.

Taht, çeşitli mücadelelerin ardından Alp Arslan’a geçti. Onun döneminde Selçuklu Devleti daha da güçlendi ve 1071’de Malazgirt Zaferi ile Anadolu tarihinde yeni bir dönem başladı.

Ancak Alp Arslan’ın devraldığı yapı, sıfırdan kurulmuş bir devlet değildi. Hazır bir idari sistem, işleyen bir bürokrasi, genişleyen bir diplomatik ağ ve Abbasi halifeliği tarafından tanınmış güçlü bir hükümdarlık bulunuyordu.

Bu nedenle birçok tarihçi, Büyük Selçuklu Devleti’nin gerçek kurucu mimarının Tuğrul Bey olduğu görüşünü dile getirir. Bazıları ise devletin kuruluşunu Selçuk Bey’den başlayarak çok kuşaklı bir süreç olarak değerlendirmenin daha doğru olacağını savunur. Her iki yaklaşım da Selçuklu yükselişinin tek bir olayla açıklanamayacağını göstermektedir.

Bir Unvandan Daha Fazlası

“Hiç sultan değilken nasıl sultan oldu?” sorusu, ilk bakışta yalnızca bir unvan değişikliğini anlatıyor gibi görünebilir. Oysa tarihî süreç çok daha kapsamlıdır.

Tuğrul Bey önce dağınık Oğuz topluluklarını ortak bir hedef etrafında topladı. Ardından Gazneliler karşısında üstünlük sağlayarak bağımsız bir siyasi güç oluşturdu. İran’ın yönetim geleneğini bozkırın askerî dinamizmiyle birleştirdi. Abbasi halifeliğiyle kurduğu ilişki sayesinde bu gücü İslam dünyasının meşru yönetimlerinden biri hâline getirdi.

Bu nedenle “sultan” unvanı, yükselişin başlangıcı değil; uzun bir siyasi yolculuğun resmî kabulü olarak görülebilir.

Bugün Selçuklu tarihine geriye dönüp bakıldığında Tuğrul Bey’in en büyük başarısının yalnızca devlet kurmak olmadığı anlaşılır. Onun asıl başarısı, farklı gelenekleri ortak bir yönetim anlayışında buluşturabilmesi ve kendisinden sonra gelecek hükümdarlara sağlam bir zemin bırakabilmesidir.

Anadolu’nun Türk yurdu hâline gelmesini sağlayacak gelişmeler henüz tamamlanmamıştı. Ancak bu dönüşümün siyasi ve kurumsal temelleri büyük ölçüde Tuğrul Bey döneminde atılmıştı. Bu yönüyle o, yalnızca Büyük Selçuklu Devleti’nin ilk hükümdarı değil; aynı zamanda Anadolu’nun sonraki tarihini dolaylı biçimde şekillendiren en önemli liderlerden biri olarak değerlendirilmektedir.