II. Abdülhamid: Baskı mı Deha mı? Gerçek Yönetim Tarzı Neydi?

Tarih boyunca bazı hükümdarlar, yalnızca yaşadıkları dönemi değil, kendilerinden sonra gelen kuşakların hafızasını da derinden etkilemiştir. Osmanlı Devleti’nin otuz üç yıl boyunca tahtında kalan II. Abdülhamid de bu isimlerden biridir. Onun hakkında yapılan tartışmalar, aradan geçen bir asırdan fazla zamana rağmen hâlâ canlılığını korumaktadır. Bir kesim onu devletin dağılmasını geciktiren ileri görüşlü bir stratejist olarak değerlendirirken, başka bir kesim ise istibdat rejiminin sembolü olarak görmektedir. Bu iki yaklaşım arasındaki mesafe oldukça geniştir. Ancak tarihsel gerçeklik çoğu zaman siyah ve beyaz kadar keskin değildir.

Bugün II. Abdülhamid’i anlamaya çalışırken yalnızca aldığı kararları değil, bu kararların hangi şartlar altında verildiğini de değerlendirmek gerekir. Çünkü 19. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı Devleti, yalnızca toprak kaybetmiyor; aynı zamanda ekonomik, diplomatik ve toplumsal açıdan çok yönlü bir kriz yaşıyordu. Avrupa’da sanayi devrimi yeni bir güç dengesi oluşturmuş, milliyetçilik akımları çok uluslu imparatorlukları sarsmaya başlamış, büyük devletler ise Osmanlı coğrafyasını paylaşma planlarını açık veya örtülü biçimde gündemlerine almıştı.

Tam da böyle bir dönemde tahta çıkan II. Abdülhamid’in yönetim anlayışını yalnızca “baskıcı” ya da “deha” gibi tek kelimelik tanımlarla açıklamak mümkün müdür? Yoksa onun uyguladığı siyaset, içinde bulunduğu şartların zorunlu bir sonucu muydu? Bu sorular, tarihçilerin uzun yıllardır farklı cevaplar verdiği temel tartışmalar arasında yer almaktadır.

Tahta Çıkarken Karşılaştığı Devlet Nasıl Bir Durumdaydı?

II. Abdülhamid, 31 Ağustos 1876 tarihinde Osmanlı tahtına geçtiğinde devlet, belki de kuruluşundan beri yaşadığı en büyük siyasi krizlerden biriyle karşı karşıyaydı.

Aynı yıl içinde iki padişah değişmişti. Sultan Abdülaziz tahttan indirilmiş, ardından hayatını kaybetmişti. Onun yerine geçen V. Murad ise sağlık sorunları nedeniyle yalnızca doksan üç gün tahtta kalabilmişti. Bu gelişmeler, yalnızca saray içerisindeki dengeleri değil, devlet yönetiminin istikrarını da ciddi biçimde sarsmıştı.

Daha da önemlisi Balkanlar’da isyanlar büyüyor, Rusya ile savaş ihtimali giderek güçleniyordu. Devlet maliyesi iflasın eşiğindeydi. 1875 yılında dış borç ödemeleri durdurulmuş, Avrupalı alacaklılar Osmanlı ekonomisi üzerinde ciddi baskılar kurmaya başlamıştı.

Bazı araştırmacılara göre II. Abdülhamid’in sonraki yıllarda güvenlik merkezli bir yönetim modeli benimsemesinin temel nedenlerinden biri, işte bu istikrarsız başlangıç dönemidir. Tahta çıktığı ilk günlerden itibaren çevresinde darbe girişimleri, dış müdahaleler ve parçalanma ihtimali bulunan bir devlet vardı.

Bu nedenle onun yönetim tarzını değerlendirirken yalnızca uygulamalarına değil, devraldığı mirasa da bakmak gerekir.

Kanun-i Esasi ve Meşrutiyet Arasındaki İnce Çizgi

II. Abdülhamid’in tahta çıkışıyla birlikte Osmanlı tarihinde önemli bir dönüm noktası yaşandı. 1876 yılında Kanun-i Esasi ilan edildi ve Osmanlı Devleti ilk kez anayasal bir yönetime geçti.

İlk bakışta bu gelişme, padişahın özgürlükçü bir yönetim anlayışını benimsediği şeklinde yorumlanabilir. Ancak kısa süre sonra yaşanan gelişmeler farklı bir tablo ortaya çıkardı.

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, devlet açısından ağır sonuçlar doğurdu. Savaş sırasında mecliste yaşanan sert tartışmalar, farklı etnik grupların temsilcileri arasındaki anlaşmazlıklar ve savaşın getirdiği olağanüstü şartlar, padişahın meclisi süresiz tatil etmesine yol açtı.

Bu karar, sonraki yıllarda “İstibdat Dönemi” olarak adlandırılan sürecin başlangıcı kabul edilir.

Ancak tarihçiler bu konuda ortak görüşe sahip değildir.

Bazı tarihçiler, meclisin kapatılmasını otoriterleşmenin başlangıcı olarak değerlendirirken, bazı araştırmacılar ise savaş koşullarında merkezi yönetimin güçlendirilmesinin dönemin uluslararası şartları içinde olağan görülebileceğini savunmaktadır.

Bu farklı değerlendirmeler, II. Abdülhamid’in neden hâlâ tartışmalı bir tarihsel figür olduğunu da göstermektedir.

İstibdat Dönemi Gerçekten Nasıl Bir Rejimdi?

“İstibdat” kelimesi, Osmanlı siyasi tarihinin en çok kullanılan kavramlarından biridir. Ancak bu kavram çoğu zaman ayrıntılı biçimde açıklanmadan kullanılmaktadır.

II. Abdülhamid döneminde yönetim büyük ölçüde Yıldız Sarayı’nda toplanmıştı. Devletin önemli kararları doğrudan padişahın kontrolünde alınıyordu. Bürokrasi merkezileştirilmiş, valiler sıkı biçimde denetlenmiş ve taşradaki idari yapı yeniden düzenlenmişti.

Bunun yanında geniş bir hafiye teşkilatı oluşturuldu.

Bu teşkilat yalnızca devlet memurlarını değil; gazetecileri, öğretmenleri, askerleri, öğrencileri ve zaman zaman saray çevresindeki isimleri de takip ediyordu.

Sansür uygulamaları da aynı dönemin dikkat çeken özelliklerinden biridir.

Gazeteler yayımlanmadan önce denetleniyor, devlet aleyhine olduğu düşünülen haberler yayımlanmıyordu. Bazı kelimelerin dahi sansüre uğradığı bilinmektedir.

Ancak burada da tarih yazımında farklı yorumlar bulunmaktadır.

Bazı araştırmacılar, Avrupa devletlerinde de aynı dönemde benzer güvenlik uygulamalarının görüldüğünü belirtirken; bazı tarihçiler Osmanlı’daki sansür mekanizmasının kapsamının çok daha geniş olduğunu ifade etmektedir.

Dolayısıyla “istibdat” kavramı yalnızca baskıyı değil, aynı zamanda güvenlik odaklı bir devlet refleksini de içinde barındırmaktadır.

Güvenlik Takıntısı mı, Devleti Koruma Stratejisi mi?

II. Abdülhamid’in kişiliği incelendiğinde dikkat çeken özelliklerden biri, olağanüstü derecede temkinli davranmasıdır.

Yıldız Sarayı’nın mimari düzeninden günlük yaşamına kadar birçok ayrıntı bu güvenlik anlayışını yansıtır. Sarayın giriş çıkışları sıkı şekilde kontrol edilir, ziyaretçiler titizlikle incelenir, devlet görevlileri hakkında ayrıntılı raporlar hazırlanırdı.

Bazı tarihçiler bunu paranoyak bir yönetim anlayışı olarak yorumlarken, alternatif bir bakış açısına göre dönemin darbelerle, suikast girişimleriyle ve dış müdahalelerle dolu siyasi atmosferi dikkate alındığında bu tedbirler tamamen kişisel bir korkudan ibaret değildir.

Nitekim II. Abdülhamid döneminde birçok suikast girişimi yaşanmıştır. Bunların en bilineni, 1905 yılında Ermeni Devrimci Federasyonu tarafından gerçekleştirilen Yıldız Camii çıkışındaki bombalı saldırıdır. Padişahın birkaç dakikalık gecikmesi, saldırıdan kurtulmasını sağlamıştır.

Bu olay, saraydaki güvenlik anlayışının neden giderek sertleştiğini açıklayan gelişmelerden biri olarak değerlendirilmektedir.

Eğitim Alanında Sessiz Bir Dönüşüm

II. Abdülhamid denildiğinde çoğu zaman sansür, hafiye teşkilatı ve siyaset ön plana çıkar. Ancak aynı dönemde eğitim alanında yaşanan dönüşüm de dikkat çekicidir.

Osmanlı Devleti’nin pek çok vilayetinde yeni rüştiyeler, idadiler ve öğretmen okulları açıldı. Eğitim yalnızca İstanbul ile sınırlı tutulmadı; Anadolu’nun farklı bölgelerine de yaygınlaştırılmaya çalışıldı.

Mekteb-i Hukuk, Mekteb-i Mülkiye ve çeşitli meslek okulları bu dönemde güçlendirildi. Ziraat, veterinerlik ve mühendislik gibi alanlarda eğitim veren kurumlar geliştirilirken, modern devlet yapısının ihtiyaç duyduğu memur kadrolarının yetiştirilmesine önem verildi.

İlginç olan nokta ise Cumhuriyet döneminde görev alan birçok bürokrat, asker ve aydının eğitimini büyük ölçüde bu dönemde almış olmasıdır.

Bu durum, II. Abdülhamid döneminin yalnızca siyasi uygulamalar üzerinden değerlendirilmesinin eksik kalabileceğini göstermektedir.

Eğitim yatırımları, devletin uzun vadeli kurumsal yapısını güçlendirme çabasının önemli parçalarından biri olarak kabul edilmektedir.

Demiryolları ve Altyapı: Bir İmparatorluğu Bir Arada Tutma Çabası

II. Abdülhamid dönemini yalnızca saray siyaseti üzerinden okumak, dönemin önemli kalkınma hamlelerini gölgede bırakabilir. 19. yüzyılın sonlarında ulaşım ağları, devletlerin askerî ve ekonomik gücünü belirleyen temel unsurlardan biri hâline gelmişti. Avrupa’da demiryolları sanayi devriminin taşıyıcı kolonlarından biri olurken, Osmanlı Devleti de bu dönüşümün dışında kalamazdı.

Bu dönemde Anadolu’nun farklı bölgelerini birbirine bağlayan demiryolu projeleri hız kazandı. İzmir, Ankara, Konya, Eskişehir ve Bağdat hattına uzanan çalışmalar yalnızca ticareti kolaylaştırmayı amaçlamıyordu. Demiryolları aynı zamanda asker sevkiyatını hızlandırıyor, merkezi yönetimin taşra üzerindeki denetimini artırıyor ve ekonomik canlılığı destekliyordu.

En çok dikkat çeken projelerden biri ise Hicaz Demiryolu oldu. Şam’dan Medine’ye kadar uzanan bu hat, yalnızca mühendislik başarısı olarak değerlendirilmez. Aynı zamanda siyasi, dinî ve stratejik anlamlar taşıyan büyük bir projeydi.

Hicaz Demiryolu’nun finansmanı da dönemi açısından dikkat çekicidir. Osmanlı hazinesinin sınırlı imkânları nedeniyle dünyanın farklı bölgelerindeki Müslüman topluluklardan bağışlar toplandı. Hindistan’dan Kuzey Afrika’ya, Orta Asya’dan Güneydoğu Asya’ya kadar birçok Müslüman, projeye maddi destek verdi. Bu durum, II. Abdülhamid’in yalnızca Osmanlı sınırları içinde değil, daha geniş bir İslam dünyasında da sembolik bir otorite oluşturmaya çalıştığını göstermektedir.

Bazı tarihçiler, Hicaz Demiryolu’nu Panislamizm politikasının en somut örneklerinden biri olarak değerlendirirken, bazı araştırmacılar ise projenin askerî lojistik ihtiyaçlardan doğduğunu ve dinî söylemin bu projeye uluslararası destek sağlamak için etkili biçimde kullanıldığını ileri sürmektedir.

Dış Politikada Silah Yerine Diplomasi

II. Abdülhamid’in yönetim anlayışını farklı kılan özelliklerden biri de savaş yerine diplomatik dengeyi tercih etmesidir. Osmanlı Devleti, 19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde askerî bakımdan Avrupa’nın büyük güçleriyle doğrudan rekabet edebilecek durumda değildi. Bu nedenle dış politika, çoğu zaman güç kullanmaktan çok güç dengelerini yönetme sanatı hâline geldi.

İngiltere, Rusya, Fransa, Almanya ve Avusturya-Macaristan arasındaki rekabet, Osmanlı açısından hem tehdit hem de fırsat oluşturuyordu. Padişah, bu rekabetten mümkün olduğunca yararlanarak hiçbir büyük gücün tek başına Osmanlı üzerinde belirleyici hâle gelmesini istemiyordu.

Özellikle Almanya ile geliştirilen ilişkiler bu dönemin en dikkat çekici gelişmelerindendir. Alman askerî heyetlerinin Osmanlı ordusunda görev alması, ekonomik yatırımların artması ve Berlin-Bağdat Demiryolu projesi iki devlet arasındaki yakınlaşmanın göstergeleri arasında sayılır.

Bununla birlikte II. Abdülhamid, tek bir devlete tamamen bağımlı bir dış politika izlememeye de özen göstermiştir. Farklı devletlerle ilişkileri dengede tutmaya çalışmış, gerektiğinde diplomatik manevralarla zaman kazanmayı hedeflemiştir.

Bazı araştırmacılar bu yaklaşımı “denge siyaseti” olarak tanımlarken, bazı tarihçiler bunun aslında Osmanlı’nın askerî zayıflığının zorunlu sonucu olduğunu savunmaktadır.

Halifelik Siyaseti ve Panislamizm

II. Abdülhamid denildiğinde en çok tartışılan konulardan biri de halifelik kurumuna verdiği önemdir.

Osmanlı padişahları daha önce de halife unvanını kullanıyordu. Ancak II. Abdülhamid döneminde bu unvan, dış politikanın aktif araçlarından biri hâline geldi.

İngiltere’nin Hindistan’daki milyonlarca Müslüman tebaası, Rusya’nın Kafkasya ve Orta Asya’daki Müslüman toplulukları ile Fransa’nın Kuzey Afrika’daki sömürgeleri düşünüldüğünde, halifelik yalnızca dinî bir makam değildi. Aynı zamanda uluslararası siyasette psikolojik ve diplomatik bir etki oluşturabilecek sembolik bir güçtü.

Padişah, dünyanın farklı bölgelerindeki Müslüman liderlerle haberleşiyor, çeşitli ülkelere din adamları gönderiyor ve İslam dünyasıyla kültürel bağları güçlendirmeye çalışıyordu.

Alternatif bir bakış açısına göre bu politika, modern anlamda küresel kamuoyu oluşturma çabasının erken örneklerinden biri olarak da değerlendirilebilir.

Ancak Panislamizm politikasının etkisi konusunda tarihçiler arasında tam bir görüş birliği bulunmamaktadır. Bazı araştırmalar bu yaklaşımın İngiltere ve Rusya gibi devletleri ciddi biçimde rahatsız ettiğini belirtirken, bazı araştırmacılar uygulamanın pratik etkisinin sınırlı kaldığını ifade etmektedir.

Sansürün Gölgesinde Gelişen Fikir Hayatı

II. Abdülhamid döneminin en dikkat çekici çelişkilerinden biri, eğitim kurumlarının çoğalmasıyla birlikte düşünce hayatı üzerindeki denetimin de artmasıdır.

Bir taraftan yeni okullar açılıyor, modern bilim eğitimi yaygınlaşıyor, mühendisler ve doktorlar yetiştiriliyordu. Diğer taraftan gazeteler sıkı denetleniyor, bazı kitapların basımı engelleniyor ve siyasi içerikli yayınlar kontrol altında tutuluyordu.

Bu durum ilk bakışta çelişkili görünmektedir.

Bazı tarihçiler, II. Abdülhamid’in modernleşmeyi desteklediğini ancak bunun devlet kontrolü altında gerçekleşmesini istediğini ileri sürmektedir. Buna göre padişah, teknik bilgiye ve modern eğitime ihtiyaç duyuyor; fakat Batı’dan gelen siyasal fikirlerin çok uluslu Osmanlı yapısını parçalayabileceğinden endişe ediyordu.

Bu nedenle bilim ile siyaseti birbirinden ayırmaya çalışan bir yaklaşım geliştirdiği yönünde değerlendirmeler bulunmaktadır.

Yine de dönemin aydınlarının önemli bir bölümü bu denetim mekanizmasını ağır biçimde eleştirmiştir. Daha sonraki yıllarda İttihat ve Terakki hareketini oluşturan kadroların önemli kısmı da bu atmosfer içinde yetişmiştir.

Dolayısıyla II. Abdülhamid’in uyguladığı politikalar, kısa vadede merkezi otoriteyi güçlendirmiş olsa da uzun vadede muhalif hareketlerin farklı biçimlerde örgütlenmesine de zemin hazırlamıştır.

Yıldız Sarayı: Bir Yönetim Merkezi

Topkapı Sarayı’nın ardından Osmanlı yönetiminin ağırlık merkezi Yıldız Sarayı’na taşındı. Ancak burası yalnızca padişahın ikamet ettiği bir yapı değildi. Zamanla devletin en önemli kararlarının alındığı kapsamlı bir yönetim merkezine dönüştü.

Yıldız Sarayı’nda oluşturulan bürokratik yapı sayesinde Anadolu’nun en uzak vilayetlerinden gelen raporlar doğrudan padişahın önüne ulaşıyordu. Valilerden, askerî birliklerden, büyükelçiliklerden ve resmî görevlilerden gelen bilgiler burada değerlendiriliyor; buna göre kararlar alınıyordu.

Bazı araştırmacılar bu sistemi, modern devletlerdeki merkezî bilgi toplama mekanizmalarının erken örneklerinden biri olarak yorumlamaktadır. Buna karşılık bazı tarihçiler ise karar alma süreçlerinin tek kişide yoğunlaşmasının bürokrasiyi yavaşlattığını ve kurumsal dengeyi zayıflattığını savunmaktadır.

Bu farklı değerlendirmeler, II. Abdülhamid’in yönetim modelinin neden günümüzde bile farklı açılardan tartışıldığını göstermektedir.

31 Mart Vakası ve Tahttan İndirilişe Giden Yol

20. yüzyılın başına gelindiğinde Osmanlı Devleti, yalnızca dış baskılarla değil, içeride giderek güçlenen siyasi hareketlerle de karşı karşıyaydı. Uzun yıllar boyunca merkezî otoriteyi koruyan yönetim modeli, artık farklı toplumsal kesimlerden yükselen talepleri karşılamakta zorlanıyordu.

1908 yılı bu açıdan bir dönüm noktasıdır. Rumeli’deki subayların ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin baskısıyla II. Meşrutiyet yeniden ilan edildi. Yaklaşık otuz yıl sonra Meclis-i Mebusan yeniden açıldı ve anayasal yönetime dönüş gerçekleşti.

II. Abdülhamid bu gelişmeye doğrudan askerî bir müdahaleyle karşılık vermedi. Bunun yerine anayasal düzeni kabul etti. Ancak bu durum, saray ile yeni siyasi aktörler arasındaki gerilimi sona erdirmedi. Aksine, farklı güç odaklarının aynı devlet yapısı içinde var olmaya çalıştığı yeni ve karmaşık bir dönem başladı.

1909 yılında yaşanan ve tarihe 31 Mart Vakası olarak geçen olaylar, bu gerilimin en kritik aşamasını oluşturdu. İsyanın nedenleri konusunda tarihçiler arasında tam bir görüş birliği bulunmamaktadır.

Bazı araştırmacılar, olayı meşrutiyet karşıtı dinî ve muhafazakâr çevrelerin ayaklanması olarak değerlendirirken; bazı tarihçiler askerî disiplin sorunları, siyasi kutuplaşma ve farklı grupların güç mücadelesinin belirleyici olduğunu savunmaktadır. Alternatif bir bakış açısına göre ise olay, tek bir grubun yönettiği planlı bir hareketten ziyade, farklı taleplerin aynı anda ortaya çıktığı karmaşık bir krizdi.

Selanik’ten yola çıkan Hareket Ordusu’nun İstanbul’a ulaşmasının ardından isyan bastırıldı. Meclis tarafından alınan kararla II. Abdülhamid tahttan indirildi ve yerine V. Mehmed Reşad geçti.

Böylece yaklaşık otuz üç yıl süren bir dönem sona ermiş oldu.

Selanik Yılları ve Sessiz Bir Hayat

Tahttan indirildikten sonra II. Abdülhamid önce Selanik’teki Alatini Köşkü’ne gönderildi. Balkan Savaşları’nın başlaması üzerine yeniden İstanbul’a getirildi ve Beylerbeyi Sarayı’nda yaşamını sürdürdü.

Bu dönemde aktif siyasetten tamamen uzak kaldı. Kaynaklar, zamanının önemli bölümünü marangozlukla uğraşarak, kitap okuyarak ve ailesiyle geçirerek değerlendirdiğini aktarır. Marangozluk, gençlik yıllarından itibaren ilgilendiği bir alandı ve yaptığı bazı mobilyaların günümüze kadar ulaştığı bilinmektedir.

1918 yılında hayatını kaybettiğinde Osmanlı Devleti artık Birinci Dünya Savaşı’nın ağır sonuçlarıyla karşı karşıyaydı. İmparatorluğun geleceği büyük ölçüde belirsizdi.

II. Abdülhamid, devletin dağılma sürecini tamamen durduramamıştı; ancak bu sürecin hızını yavaşlatıp yavaşlatmadığı konusu tarih yazımının en çok tartışılan meselelerinden biri olmaya devam etmektedir.

Baskı mı, Deha mı? Tarih Yazımındaki İki Büyük Yaklaşım

II. Abdülhamid’in mirasını değerlendirirken en dikkat çekici nokta, tarihçilerin aynı olaylara farklı anlamlar yükleyebilmesidir.

Bir görüşe göre o, modern eğitim kurumlarını yaygınlaştıran, iletişim ağlarını geliştiren, demiryollarını genişleten, dış politikada büyük devletler arasındaki rekabetten yararlanmayı bilen ve askerî açıdan zayıflayan bir imparatorluğu diplomasiyle ayakta tutmaya çalışan başarılı bir hükümdardır.

Bu değerlendirmeyi benimseyen araştırmacılar, Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’na onun döneminde girmemiş olmasını da önemli bir başarı olarak görmektedir. Onlara göre savaşlardan kaçınmak, dönemin en gerçekçi devlet politikalarından biriydi.

Buna karşılık farklı bir yaklaşım, uzun süreli sansür uygulamalarının, siyasi katılımın sınırlandırılmasının ve yönetimin aşırı merkezileşmesinin kurumsal gelişimi yavaşlattığını ileri sürmektedir. Bu görüşü savunan tarihçiler, güçlü bir meclis geleneğinin oluşamamasını ve muhalefetin yeraltına itilmesini sonraki siyasi krizlerin hazırlayıcı unsurları arasında saymaktadır.

Her iki yaklaşımın da dayandığı tarihsel veriler bulunmaktadır. Bu nedenle II. Abdülhamid’i tek yönlü bir bakış açısıyla değerlendirmek, dönemin karmaşıklığını tam olarak yansıtmayabilir.

Hakkında Oluşan Efsaneler ve Gerçekler

Aradan geçen yıllar içinde II. Abdülhamid hakkında çok sayıda efsane, siyasi söylem ve popüler anlatı ortaya çıkmıştır. Bunların bir kısmı tarihsel belgelerle desteklenirken, bir kısmı ise güçlü semboller üzerinden şekillenmiştir.

Örneğin, onun bütün dünya siyasetini tek başına yönlendirdiği ya da tüm uluslararası gelişmeleri önceden öngördüğü yönündeki anlatılar, tarihsel açıdan ihtiyatla değerlendirilmektedir. Benzer şekilde, Osmanlı Devleti’ndeki bütün olumsuzlukların yalnızca onun yönetiminden kaynaklandığını ileri süren yorumlar da dönemin uluslararası koşullarını yeterince dikkate almamakla eleştirilmektedir.

Alternatif bir bakış açısına göre II. Abdülhamid’in en dikkat çekici yönü, askerî gücün sınırlı olduğu bir dönemde diplomasi, istihbarat, sembolik otorite ve iletişim araçlarını birlikte kullanmaya çalışmasıdır. Bu özellikleri nedeniyle bazı siyaset bilimciler, onun yönetim tarzını modern devlet aklının erken örneklerinden biri olarak değerlendirmektedir. Ancak bu yorum da akademik çevrelerde evrensel kabul görmüş bir görüş değildir.

Günümüzde II. Abdülhamid Neden Hâlâ Tartışılıyor?

Tarihî kişilikler çoğu zaman yaşadıkları çağın sınırlarını aşar ve sonraki kuşakların siyasal tartışmalarının parçası hâline gelir. II. Abdülhamid de bu isimlerden biridir.

Onun adı günümüzde yalnızca Osmanlı tarihi bağlamında değil; devlet yönetimi, güvenlik politikaları, özgürlükler, eğitim, dış politika ve modernleşme tartışmalarında da sıkça anılmaktadır.

Bunun temel nedenlerinden biri, aynı kişinin hem güçlü bir merkezî yönetim kurmuş olması hem de modern eğitim ve altyapı yatırımlarına öncülük etmesidir. Bu iki özellik, farklı bakış açılarına sahip araştırmacıların aynı dönemi farklı biçimlerde yorumlamasına yol açmaktadır.

Belki de II. Abdülhamid’in tarihsel mirasını ilginç kılan nokta tam da budur. O, yalnızca başarıları ya da eleştirilen yönleriyle değil; çelişkileriyle de incelenmesi gereken bir hükümdardır.

Bir imparatorluğu ayakta tutmaya çalışan hükümdarın aldığı kararlar, içinde bulunduğu şartlardan bağımsız düşünülemez. Aynı şekilde bu kararların toplum üzerindeki etkileri de yalnızca niyet üzerinden değerlendirilemez.

“Baskı mı, deha mı?” sorusu bu nedenle tek kelimelik bir cevapla karşılanabilecek kadar basit değildir. Tarihsel belgeler, dönemin uluslararası dengeleri ve farklı tarih yazımı gelenekleri birlikte ele alındığında, II. Abdülhamid’in hem güçlü hem de tartışmalı yönleri bulunan karmaşık bir devlet adamı olduğu görülmektedir. Onu anlamaya çalışmak, yalnızca bir padişahın hayatını incelemek değil; Osmanlı Devleti’nin son büyük dönüşüm dönemlerinden birini anlamaya çalışmak anlamına da gelir.